Prevoznici iz BiH, Srbije, Crne Gore i Sjeverne Makedonije najavili koordinisane proteste za 31. august. U Sarajevu će se vozači okupiti ispred Parlamenta BiH, nakon čega je planiran protestni marš prema Delegaciji EU. Protest i protestna vožnja trebali bi trajati do 14 sati
Piše: R. I.
Na prvi pogled, riječ je o administrativnom pravilu: državljani zemalja koje nisu članice Evropske unije, a koje mogu putovati bez vize u šengenski prostor, mogu u njemu boraviti najviše 90 dana u bilo kojem periodu od 180 dana. Za profesionalne vozače iz Bosne i Hercegovine i drugih zemalja Zapadnog Balkana, međutim, ovo pravilo sve više postaje mnogo više od birokratskog ograničenja. Ono direktno ulazi u organizaciju njihovog rada, mogućnost prelaska granice i, posredno, funkcionisanje međunarodnog transporta.
Zbog toga su prevoznici iz Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore i Sjeverne Makedonije najavili koordinisane proteste za 31. august. U Sarajevu će se vozači okupiti ispred Parlamentarne skupštine BiH, nakon čega je planiran protestni marš prema Delegaciji Evropske unije. Protest i protestna vožnja trebali bi trajati do 14 sati.
Za prevoznike ovo nije klasičan politički protest. Njihov zahtjev je vrlo konkretan: traže poseban režim za profesionalne vozače koji ulaze u EU zbog obavljanja posla, a ne zbog turizma ili privatnog boravka.
Problem koji se ne vidi iz putničkog automobila
Za običnog putnika, 90 dana u 180 dana može izgledati kao prilično širok prostor. Profesionalni vozač međunarodnog transporta, međutim, ne provodi vrijeme u EU na način na koji ga provodi turista.
Njegov posao podrazumijeva stalne ulaske i izlaske iz šengenskog prostora. Vozi robu, preuzima teret, isporučuje ga, čeka utovar ili istovar, vraća se u matičnu zemlju i ponovo ulazi u EU. Takav radni ritam može značiti da se dani provedeni na teritoriji EU vrlo brzo akumuliraju.
Upravo tu nastaje problem. Kada vozač potroši dozvoljeni broj dana, više ne može jednostavno nastaviti obavljati posao po istom modelu. Posljedice mogu biti zabrana ulaska, udaljavanje iz zemlje ili druge mjere zbog prekoračenja dozvoljenog boravka.
Iz Konzorcijuma „Logistika“ poručuju da se profesionalni vozači ne mogu tretirati kao turisti jer je njihov boravak direktno povezan s funkcionisanjem evropskog tržišta.
EES nije uveo pravilo 90/180 – ali ga je učinio mnogo teže zaobići
Važno je razdvojiti dvije stvari koje se u javnosti često spajaju.
Pravilo 90/180 nije novo. Ono predstavlja osnovno pravilo kratkotrajnog boravka za državljane trećih zemalja koji putuju bez vize ili sa kratkoročnom vizom. Evropska komisija objašnjava da se radi o pokretnom periodu od 180 dana, pri čemu se za svaki dan boravka gleda prethodnih 180 dana.
Ono što jeste novo jeste Entry/Exit System – EES.
Sistem je počeo da se uvodi 12. oktobra 2025, a od 10. aprila 2026. potpuno je operativan na vanjskim granicama zemalja koje ga koriste. Umjesto dosadašnjeg oslanjanja na pečate u pasošu, ulasci i izlasci državljana trećih zemalja evidentiraju se digitalno, uz podatke iz putne isprave, a u određenim slučajevima i fotografiju lica i otiske prstiju.
Drugim riječima, EES nije promijenio formulu 90/180, ali je promijenio način na koji se ona kontroliše.
Za vozača koji svakog mjeseca prelazi granicu više puta, to znači da je evidencija njegovog kretanja mnogo preciznija. Evropski sistem sada može izračunati koliko je dana već proveo na teritoriji zemalja koje primjenjuju EES i koliko mu je dana preostalo.
Upravo zato ono što je ranije moglo izgledati kao administrativni problem sada postaje operativni problem za transportne kompanije.
Zašto je transport posebno osjetljiv
Međunarodni drumski transport zavisi od kontinuiteta. Kamion ne može čekati da se vozaču „vrate“ dani boravka. Ako jedan vozač više ne može ući u EU, kompanija mora pronaći drugog vozača koji ima dovoljno raspoloživih dana, promijeniti raspored, organizovati zamjenu ili preusmjeriti posao.
To povećava troškove i smanjuje raspoloživi broj vozača.
Problem je posebno osjetljiv za zemlje Zapadnog Balkana čije kompanije značajan dio poslovanja ostvaruju upravo na evropskom tržištu. Za njih granica između BiH i EU nije samo državna granica. Ona je dio svakodnevnog radnog procesa.
Zbog toga prevoznici tvrde da sadašnji sistem ne uzima dovoljno u obzir specifičnost profesije.
Vozač može formalno biti državljanin treće zemlje koji ulazi u EU na kratki boravak, ali njegova stvarna funkcija je da obavlja posao bez kojeg evropski lanac snabdijevanja ne može normalno funkcionisati.
Nije riječ samo o vozačima
Posljedice eventualnog manjka raspoloživih vozača ne završavaju u transportnim kompanijama.
Ako se smanji broj vozača koji mogu legalno obavljati međunarodni transport, povećava se pritisak na kompanije koje moraju organizovati zamjene, povećavati broj zaposlenih ili mijenjati rasporede. To može značiti više praznih kilometara, duže čekanje, skuplji transport i probleme u planiranju isporuka.
A transport je povezan gotovo sa svakim dijelom ekonomije.
Od hrane i lijekova do industrijskih komponenti, građevinskog materijala i robe široke potrošnje, evropsko tržište zavisi od toga da roba može nesmetano prelaziti granice.
Zbog toga je argument prevoznika da njihov problem nije samo „problem vozača“. On je potencijalno problem trgovine između Zapadnog Balkana i EU.
Zašto se sada protestuje
Protest 31. augusta nije zamišljen kao izolovana akcija u BiH. Prevoznici iz četiri zemlje regiona najavili su istovremene proteste ispred predstavništava Evropske unije. Time žele poslati poruku da problem nije specifičan za jednu državu, nego da pogađa čitav regionalni transportni sektor.
Sarajevski protest dodatno dobija na važnosti zbog termina.
Prevoznici ga organizuju neposredno uoči najavljenog sastanka Evropske komisije 1. septembra, na kojem bi trebalo razgovarati i o položaju vozača sa Zapadnog Balkana.
Poruka je zato jednostavna: vrijeme za razgovore je pri kraju, a posljedice eventualnog izostanka rješenja neće snositi samo vozači.
Šta traže prevoznici?
Suština zahtjeva nije ukidanje kontrole granica niti potpuno ukidanje pravila o boravku.
Prevoznici traže model koji bi profesionalne vozače izdvojio iz režima koji je prvenstveno kreiran za kratkotrajne posjete i turistička putovanja.
Drugim riječima, žele da se uzme u obzir činjenica da vozač može tokom jednog mjeseca više puta ući i izaći iz EU upravo zato što obavlja međunarodni transport.
Za njih je ključno pitanje kako omogućiti legalan i kontinuiran rad, a istovremeno zadržati kontrolu migracija i boravka.
To je i razlog zbog kojeg bi eventualno rješenje moralo biti pravno jasno i primjenjivo na svim relevantnim granicama. Privremene improvizacije ili različita tumačenja od jedne države do druge teško mogu riješiti problem koji je regionalan.
Brisel između migracione politike i ekonomskog interesa
Evropska unija se sada nalazi pred prilično neobičnim problemom.
S jedne strane, pravilo 90/180 dio je šireg sistema kontrole ulaska i kratkotrajnog boravka državljana trećih zemalja. EES je upravo napravljen kako bi se takva pravila efikasnije provodila.
S druge strane, isti sistem može proizvesti praktičan problem za sektor koji je važan za evropsku ekonomiju.
To stvara političko pitanje koje nije jednostavno riješiti: kako razlikovati profesionalnog vozača koji ulazi u EU zato što mora dostaviti robu od putnika koji dolazi turistički, a istovremeno zadržati dovoljno snažnu kontrolu vanjskih granica?
Prevoznici upravo na toj razlici insistiraju.
Njihova poruka nije da granice treba otvoriti bez kontrole, nego da rad profesionalnog vozača zahtijeva drugačiji pravni i administrativni tretman.
14. septembar kao nova granica
Ako 1. septembra ne bude konkretnog odgovora, pritisak bi mogao biti višestruko veći.
Prevoznici su najavili da bi 14. septembra mogli organizovati proteste na graničnim prijelazima prema Evropskoj uniji.
To bi predstavljalo potpuno novu fazu spora.
Protest ispred Delegacije EU može usporiti saobraćaj u Sarajevu i privući političku pažnju. Blokada međunarodnih graničnih prijelaza, međutim, direktno bi pogodila protok robe.
I upravo zato je najava 14. septembra mnogo ozbiljnija od protesta 31. augusta.
Ako bi se na najprometnijim prijelazima između Zapadnog Balkana i EU istovremeno pojavili kamioni, posljedice ne bi ostale ograničene na zemlje iz kojih prevoznici dolaze.
Zastoj na jednom dijelu transportne rute vrlo brzo može postati problem za proizvođača koji čeka komponentu, distributera koji čeka robu ili kompaniju koja ima rok za isporuku.
Rok koji se odbrojava
Zato, 31. august zato treba posmatrati kao prvi veliki test. Prevoznici iz četiri zemlje regiona tada će praktično zajednički poslati istu poruku Briselu: sadašnji režim za njih više nije održiv.
Dan kasnije, 1. septembra, očekuje se reakcija evropskih institucija.
A zatim dolazi 14. septembar – datum koji prevoznici već koriste kao krajnji rok za narednu fazu pritiska.
Hoće li Evropska unija pronaći posebno rješenje za profesionalne vozače ili će se problem iz administrativnih kancelarija preseliti direktno na granice, sada je pitanje koje više nije važno samo za transportni sektor.
Jer kada kamioni stanu, posljedice se ne zaustavljaju na granici.
One se mogu vrlo brzo preliti na cijene, rokove isporuke, poslovanje kompanija i trgovinu između Zapadnog Balkana i Evropske unije.
